जागतिक महिला दिन

women's day

नेहेमीप्रमाणेच या वर्षीचा मार्च उगवताना जागतिक महिला दिनाचं बिगुल वाजू लागलं आणि नेहेमीच्याच परंपरेप्रमाणे चार-दोन भाषणं, एक दोन नवीन विधेयकांची खिरापत आणि अशीच चार दोन फुटकळ आश्वासनं यांचा उहापोह झाला. खुद्द महिला ही या दिवसाला आणखी एका सेलिब्रेशन चा योग म्हणूनच बघताना दिसतात. या दिवशी नवऱ्याकडून एखादा लाल गुलाब किंवा तत्सम एखादी भेटवस्तू मिळाली की आजचा दिवस सार्थकी लागल्यासारखा वाटतो पण खरंच किती स्त्रिया आणि पुरुषांना या दिनाचं किंबहुना या संकल्पनेचं मर्म उमगलेलं दिसतं? केवळ एक दिवसच या संकल्पनेला महत्व द्यायचं, की बाकीचे दिवस आपण कळत-नकळत या संकल्पनेला आपल्या सोयीनुसार बगल देत जातो याचा विचार कोणी आणि कसा करायचा? यात फक्त पुरुष वर्गालाच टार्गेट करण्याचा हेतू नसून स्त्रियांची आत्मघातकी वृत्ती, कल्पनातीत मुखदुर्बळपणाही कारणीभूत आहेच. मुळात ज्या उदात्त हेतूने वगेरे प्रेरित होऊन या दिनाची सुरुवात झाली होती तो हेतूच आता शंकेच्या घेऱ्यात आहे.

स्त्री ही विधात्याने घडवलेली सगळ्यात चांगली गोष्ट असं सगळेच मानतात. रूप, बुद्धिमत्ता, पुरुषांच्या तुलनेत तिला मिळालेले सात गुण जास्त या एवढ्या जमेच्या बाजू असतानाही याच दैवानं तिला अनाकलनीय बंधनांच्या जंत्रीत का गुंडाळल आहे? एवढ्या मौलिक गोष्टी जवळ असताना त्याचा वापरच न करण्याची तिला करण्यात येणारी सक्ती हा कसला विरोधाभास? आजही काही कारणविवश एकटं राहावं लागणाऱ्या स्त्रीला समाजात मानानं जगता येत नाही. जगताना तिला पुरुषाचा आधार लागतो किंबहुना तो असावाच असा पुरुषी समाजाचा तिला धाक आहे. आज कित्येक स्त्रियांच्या नशिबी सिंगल पेरेंट म्हणून जगणं वाट्याला येतं यात स्वखुशीचा भाग असला तरी तो दरवेळी असेलच असं नाही. मग अशावेळी स्वत्व आणि आपलं वं आपल्या मुलांचं भविष्य अशा दुहेरी कात्रीतून जगण्याची जी जीवघेणी धडपड तिच्या वाट्याला येते याची जबाबदारी आपला तथाकथित समाज कितीवेळा पुढे येउन घ्यायची तयारी दाखवतो? मग कुठल्या आधारावर आपण असं म्हणायचं की आजची स्त्री सबल आहे? खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र आहे. खरंतर समाजात स्त्री-पुरुष एकमेकांस पूरक असावयास हवे पण आज याचा समाजालाच काय पण खुद्द स्त्रियांनाच विसर पडलेला दिसतो. पण या तथाकथित श्रेष्ठ-कनिष्ठच्या वादात स्त्रियांचं समाजातलं स्थान नेहेमीच धोक्यात राहिलं आहे.

प्रत्येक देशाची जमीन वेगळी, हवामान वेगळं, संस्कृती वेगळी पण स्त्री-जीवन सगळीकडे जवळपास सारखंच आहे. प्रत्येकीला जीवनाच्या वाटेवर प्रवास करताना ठेच देणारे दगड तेच आहेत. फास टाकून जाळ्यात ओढणारे पारधी तेच आहेत आणि बाजारात नेउन विकू पाहणारे सौदागरही तेच आहेत. फरक कुठेच नाही आणि असलाच तर तो नावात आहे, गावात आहे, वर्गात आहे आणि धर्मात आहे. माणसानं दूध देते म्हणून गायीला तसंच मूल देते म्हणून बाईला बांधून ठेवलं. आपल्या गुलामगिरीत जखडून टाकलं. स्त्री म्हणजे कायम उपभोगाची वस्तू, पुरुषाच्या स्वामित्वाची निशाणी, ती त्याला हवीच असते त्याचं सामर्थ्य दाखवण्यासाठी. काळ बदलला, इतिहास बदलला पण पुरुषी वृत्ती मात्र तीच राहिली म्हणूनच कालची रिंकू पाटील ते आजची निर्भया यापर्यंतच्या सगळ्या दाहक कहाण्या याच वाटेने जाताना दिसतात. पुरुषांच्या भोगवादी, अहंकारी स्वामित्व भावना, पाशवी वृत्ती हेच या कहाणीचं मूळ आहे.

रामायणात लक्ष्मणाने आपल्या बाणाने सीतेला लक्ष्मणरेषा आखून दिली आणि ती न ओलांडण्याची दक्षता घ्यायला सांगितली. सीतेनं ती ओलांडली आणि रावणाने तिला लंकेला उचलून नेली. आजचा लक्ष्मण रामापेक्षा वेगळा झालाय. आजचा राम स्वतःहूनच संसाराला तिचा हातभार लागावा म्हणून लक्ष्मण-रेषेच्या बाहेर पडायला तिला प्रवृत्त करायला पहतो. आशावेळी ऑफिसा-ऑफिसा मध्ये बसलेले रावण सीतेला आपलीशी करू पाहत आहेत. आता युद्ध राम-रावणाचे नाही. सितेलाच रावणाभोवती ‘सीता रेषा’ आखावी लागणार आहे आणि रावणाचं आक्रमण थोपवावं लागणार आहे.

स्त्री-पुरुष एकमेकांना कॉम्प्लिमेटरी असावेत हे निसर्गदत्त आहे. दोघानाही एकमेकाची तितकीच गरज आहे. एकमेकांशिवाय दोघेही अपूर्ण आहेत. एकमेकांच्या भिन्नतेतच दोघांच्या जीवनाचा आनंद साठलेला आहे. असं असताना विवाहाच्या बाजारात पुरुष जणू स्त्रीवर मेहेरबानी करतो हि प्रवृत्ती का? मुलीचा बाप आजही हुंडा देताना अजिजी करतो. वधू-पित्याने पैसे दिले नाहीत म्हणून आजही कित्येक सुना जिवंत जाळल्या जातात. आणि वर याविरुद्ध चकार शब्द ही कुठे बोलला जात नाही. यामागे तिच्या मानसिकतेचाच भाग जास्त आहे. सासरच्या, नवऱ्याच्या छळाला तोंड देणं हेच आपलं कर्तव्य आहे आसंच मुलींना वाटत राहातं. लहानपणापासून हीच तर शिकवण तिला दिली जाते.

कौमार्य अवस्थेत मुलीचं वाकडं पाउल पडलं की छाती पिटून रडणारे आई-वडील ती वयात येत असताना तिला लैंगिक शिक्षण मिळावे यासाठी ते किती जागरूक होते हे कोण विचारात घेतो? बरं, मुलीच्या वाकडं पाऊल पडण्यात तिच्या इतकाच तो मुलगाही जबाबदार आहे हि गोष्ट कितीजणांना महत्वाची वाटते? या सगळ्यात मुलगा उजळ माथ्याने वावरू शकतो पण मुलगी मात्र जन्मभराचा डाग वागवत जीणं कंठते. शहरांच्या विस्तारीकरणाने अनेक प्रश्न जन्माला घातले. त्यातच निर्माण झालेला आधुनिकीकरणाच्या तलम वस्त्रातून उदयाला आलेल्या भोगवाद, चंगळवाद यामुळे सामाजिक मान-सन्मानाच्या साऱ्या संकल्पनाच बदलत चालल्या आहेत. या चंगळवादाचं प्रतिनिधित्व पुन्हा शिताफीने या स्त्री-वर्गाकडेच देऊन समाजाने स्वतःची कातडी वाचवली आणि स्त्रिया वरवरच्या चकचकाटला बघून हरखल्या. एखाद्या सुटिंग-शर्टिंगच्या जाहिरातीत सुटाबुटातला पुरुष आपल्याभोवति चार-दोन स्त्रिया घेऊन उभा असलेला दाखवला जातो हे कशाचं प्रतिक आहे? हेच जर एखाद्या स्त्रीचा मोठेपणा दाखवण्यासाठी आजूबाजूला चार पुरुष तिचे सांडल पुसत आहेत हे दाखवलं तर ते पुरुष वर्गाला रुचेल काय? पुरुषांना तो अपमान वाटेल मग स्त्रियांना तो का वाटू नये हा प्रश्न आहे. आज उद्योगधंद्याच्या स्पर्धेत वशीकरणासाठी स्त्रीचा वापर केला जातो. मुळात आपल्याला असं विकावू नाणं करून घ्यायचं आहे का याचा स्त्रीनंच विचार करायला हवा.

आजच्या स्त्रियांचे प्रश्न केवळ हुंडाबळी, अत्याचार एवढ्यापुरतेच मर्यादित नसून यापुढे ते अधिकाधिक जटील होत जाणार आहेत. म्हणूनच स्त्रीच्या मानसिकतेची बैठक नव्याने निर्माण करावी लागणार आहे. स्त्री सर्व काही बदलू शकते पण निसर्गदत्त जबाबदारी ती टाळू शकत नाही. तिला एका नवीन मानदंडाची स्थापना करावी लागणार आहे जो या पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेत तिला सन्मानानं जगण्याचा हक्क मिळवून देईल, तिचा विकास साधता येईल. या प्रवासात पुरुष फक्त शत्रू-पक्षाच्या सीमेवर न राहता सहायक म्हणूनही असू शकतो ही शक्यता नाकारता कामा नये. कारण म. फुले, आगरकर हे ही पुरूषच होते, इंद्राच्या अपकृत्यामुळे शीला झालेल्या अहिल्येला पुन्हा संजीवनी देणारा राम हा ही एक पुरूषच होता हे विसरत येणार नाही. स्त्रीने स्वतः बदलावच पण त्याच बरोबर पुरुषाला बदलण्याची कामगिरीही तिलाच करावी लागणार आहे. स्त्रीच्याच कुशीतून जन्माला येणारा पुरुष पुढे चालून तिलाच गुलाम करू पाहतो ही मानसिकता कशी फोफावते? ती निर्माण व्हायला स्त्रीच जबाबदार नाही का? मुलीच्या वाढवण्याच्या वेगळ्या संकल्पना आणि मुलाला वाढवताना वेगळे मापदंड हे समीकरण बदलायला हवे. मुलीवर अत्याचार होऊ नये म्हणून तिने काय करावे काय नाही याची जंत्री तिच्या गळ्यात अडकवण्याआधी या अत्याचाराला कारणीभूत ठरणाऱ्या किंवा ठरू पाहणाऱ्या मुलाच्या आई-वडिलांनी आपल्या मुलाला काय करू नये याचे धडे निश्चितच द्यावेत जेणेकरून स्त्री ही केवळ भोग्य नसून ती ही एक सन्मानीय आयुष्य जगण्याचा पुरेपूर अधिकार असलेली एक व्यक्तीच आहे याची जाणीव समाजात कायम झिरपत राहील.

या प्रवासात स्त्रीनं स्वतःच सामर्थ्य ओळखून आपला प्रवास ठरवायला हवा. या पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेचा वेग अति प्रचंड आहे त्याच्याशी जुळवून घेताना आपल्या मध्ये कित्येक नव्या गोष्टींची जपणूक करावी लागेल. संघटीत होणं हाच या प्रवासाचा मंत्र हा मार्ग सुकर करेल. तरच महिला दिन साजरा करणं प्रस्तुत वाटेल किंबहुना तो साजरा करण्याची गरजच पडू नये अशी अपेक्षा. 🙂

महिला दिनाच्या संघटीत शुभेच्छा!!! 🙂

 
 

* या वर्षीच्या महिला दिना निमित्त ऑफिसच्या ‘एमप्लॉयी कॉर्नर’ मध्ये मी लिहिलेला लेख इथे देत आहे.

 

Advertisements
This entry was posted in हिंदोळे मनाचे and tagged . Bookmark the permalink.

लिखाण आवडल्यास जरूर कळवा.

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s