मला भावलेले ग्रेस . . .

कॉलेजमध्ये असताना जे जे आवडेल ते नोंद करून ठेवायची सवय कधी न कधी
आपल्याला लागलेली असतेच. मी ही अपवाद नव्हतेच त्याला. 🙂 त्यावेळी झपाटल्यासारखी
पुस्तके पाडायचा नाद लागला होता आणि वयही असंच इवल्याश्या गोष्टींनी डोळा पाणी तरारण्याचं. मग काय नोंदवही भरून न वाहती तरच नवल :). काल सहजच हा खजिना
चाळला तेव्हा अनेक मोरपिसं अंगावर फिरल्यासारखं वाटलं. पुन्हा एकदा त्या वयातली
धुंदी अनुभवल्या सारखं वाटलं. तेव्हा जिवाभावाच्या मैत्रीबरोबरच ह्या शब्दाबंधानेही
जगण्यावर गारुड केलं होतं हे नक्कीच.
 
आत्म्यांच्या अलौकिक जवळकीलाही सीमा असतात,
कधी नुसतेच देहावरचेच खाच-खड्डे, डाग दिसतात
अशा वेळी करशील काय? सोडून देशील हातचा हात?
अशरणतेने रडशील की अभिमानाने असशील ताठ?”
 
शांताबाई तर तेव्हा तिन्ही-त्रिकाळ सोबतच असलेल्या मैत्रीणीसारख्या शब्दांसवे सोबत करत असायच्या. वसंत बापट, मंगेश पाडगांवकर, यांबरोबरच ‘ग्रेससारख्या’ मूर्तिमंत दुर्बोधतेला हात लावायचं धैर्य आलं ते त्यातल्या गेयतेमुळे. तेव्हा ‘ग्रेस’ कळू लागला यापेक्षा तो वाचता येऊ लागला ह्याचंच जास्त अप्रूप होतं. चंद्र-माधवीचे प्रदेश, संध्याकाळच्या कविता, दुर्बोध होत्या तरी मंत्रमुग्ध करणाऱ्या होत्या हे निश्चित. ‘भय इथले संपत नाही’ असो किंवा ‘ती गेली तेव्हा’, शब्दांत गुंतणे म्हणजे काय याचं एकमेव उदाहरण म्हणजे ग्रेस.
 
मुळात ‘डॉ. माणिक गोडघाटे’ असं नाव असणारा हा माणूस ‘ग्रेस’ या नावाने कविता लिहितो तेव्हा याचं कुतूहल नक्कीच होतं की नक्की काय असेल या नावाचं मनोगत? ‘ग्रेस’ ही
वृत्ती म्हणायची की मनस्विता जी प्रत्येक प्रतिभावंत याचं अवगुंठन लापेट्ताना दिसतो.?
 
जीव राखता राखता तुला हाताशी घेईन
झडझडीचा पाऊस डोळे भरून पाहीन
 

तुझे सोडवीन केस त्यांचा बांधीन आंबाडा
देहझडल्या हातांनी वर ठेवीन केवडा

तुझे मेघमोर नेसू तुला असे नेसवीन
अंग पडेल उघडे तिथे गवाक्ष बांधीन

दूध पान्ह्यात वाहत्या तुझ्या बाळांच्या स्तनांना
दृष्ट काढल्या वेळेचा मग घालीन उखाना

तुझे रूप थकलेले उभे राहता दाराशी
तुझा पदर धरून मागे येईन उपाशी

तुझ्या चिमण्यांची जेव्हा घरी मळभ येईल
वळचणीचा पाऊस माझा सोयरा होईल

भाळी शिशिराची फुले अंगी मोतियांचा जोग
तुझ्या पापण्यांच्या काठी मला पहाटेची जाग

नाही दु: खाचा आडोसा नको सुखाची चाहूल
झाड वाढता वाढता त्याने होऊ नये फूल

त्यांचं काहीसं अलिप्त असणं, स्वमग्न म्हणावं इतपत समाजापासून राखलेला सुटवंगपणा जो की त्यांच्या कवितेतही झिरपत असायचा. यामुळे ग्रेस सतत हुलकावणी देत राहिले. त्यांची कुठलीही कविता वाचायला घ्यावी आणि ती पहिल्याच प्रयत्नात समजली असं कधी घडतच नाही. एखादी ओळ कुठे समजतेय असं वाटलं नी जरा हुरुळून जावं तर पुढची ओळ पार ठेचकाळून सोडणारी असते. बरं एक दोन रचनांत असे घडते तर चालले असते पण त्यांची प्रत्येक कविता दुर्बोधतेच्या मुशीत घडवल्यासारखी नित्य अनोळखीच वाटत राहते. म्हणूनच की काय, इतक्यावेळा वाचुनही ‘ग्रेस’ पुरता कळलाय असं म्हणूच शकत नाही. हेच त्याच्यातल्या काव्यतेचं यश म्हणावं का?
 
ग्रेस यांची कविता कवेत घेता येण्यासारखी नाही, ग्रेस यांच्या कवितेचा प्रातिभ आवाका समोरच्याची कल्पनाशक्ती शरणागत करण्याइतका मोठा आहे यात काय शंका? तरीही ग्रेसचं गरुड कणभर ही उणावत नाही.
 
“कलता दिवस, त्यापुढे बावरलेली
संध्या आणि रात्रीचे पालाण
पडण्याअगोदर गाठायला गाव!
अशीच ‘वैष्णवी’ नित येत राहिली…
मलाही नेत राहिली, नेत राहील
एकतारीवर.”
 
साधारणतः एखादी कलाकृती त्याच्या निर्मिकाचीच प्रतिकृती असते असं म्हणतात. पण ग्रेस याला अपवाद असावा. कविता कागदावर उतरली की ग्रेस अन कवितेची नाळ विलग होते. ‘कविता लिहिल्यानंतर मी तिचा राहत नाही’. हे त्याचं मनोगत याची साक्ष देत जातं. ‘सांध्यपर्वातील वैष्णवी’ तील त्यांचं हे आत्मनिवेदन पुरेसं आहे त्यांना जाणून घेताना. ग्रेस च्या कवितांची तटबंदी भेदताना आपण ठेचकाळतो, पुन्हा-पुन्हा घायाळ होतो. एखादी गोष्ट हाती लागत नाही म्हणल्यावर येणारं अधीरपण जाणवून आपण कष्टी होतो. ‘ग्रेस’ ची कविता अशीच आहे अभेद्य आणो तरीही खुणावणारी. म्हणूनच आपण ग्रेसच्या
कवितेत गुरफटून जातो. फसव्या चकव्यामागे उरी पोटी धावत जातो.
 
 
“जोडव्याच्या जोडालाही
डोह घाली धाक
कुंकवाच्या करंड्यात
बाभळीची राख”
 

पाठीमागे उभा त्याचे
दिसेल का रूप?
आरशाच्या शापानेही
आलिंगन पाप

रानझरा ओळखीचा
तहानेची बोली
कात टाकलेला साप
पाचोळ्याच्या खाली.
 
कृष्ण- राधेच्या नात्याची शाश्वत खोली उलगडावी ती ग्रेसनंच
 
“असतील लाख कृष्ण कालिंदीच्या ताटाला
राधेस जो मिळाला तो एकटाच उरला!”
 
किंवा मग संध्याछाया दाटून आल्यावर होणारी अनाकलनीय तगमग व्यक्त करणं….

“घर थकलेले संन्यासी, हळू हळू भिंतही खचते
आईच्या डोळ्यांमधले नक्षत्र मला आठवते

ती नव्हती संध्या मधुरा, रखरखते ऊनच होते
ढग ओढून संध्येवाणी आभाळ घसरले होते

पक्षांची घरटी होती ते झाड तोडले कोणी
एकेक ओंजळी मागे असतेच झर्‍याचे पाणी

मी भिऊन अंधाराला अडगळीत लपुनी जाई
ये हलके हलके मागे त्या दरीतली वनराई”.

दुःखाचेही सुरेल गीत गाणारा हा मनस्वी कवी, शब्दांच्या दुनियेत मुक्त मुशाफिरी करणारा मस्तमौला अशा अनेक नावांनी परिचित असे ग्रेस. ग्रेस हीच एक भाषा आहे. त्यांची ती विशेषणे, क्रियापदे, समास, संधी इतरत्र नाही आढळणार. वाचून वाचून देखील कित्येकदा त्यातून मधुर नादाखेरीज काही सापडत नाही एकास एक अर्थ शोधायला गेले तर. त्यांनी वापरलेल्या प्रतिमा तर वाचकाला अस्वस्थ केल्याशिवाय सोडत नाहीत.
 
ग्रेसच्या कविता म्हणजे ओल्या रेतीवर उमटलेल्या पाऊलखुणा. त्यांचा मागोवा घेत घेत आपण हरवत जातो एका अज्ञाताच्या प्रदेशात जिथे आहे गूढता आणि नादावले पण . जिथला काळा अंधारही आपणास खुणावत राहतो त्याच्या फटींत चाचपडण्यासाठी. आणि हाती ठेवत जातो गंधगार सावल्या अस्वस्थाच्या. त्याला कोणी समजूच नये किंवा तसा प्रयत्नही करू नये. फक्त काळीज कोडी मांडत राहावी त्याला हाताशी धरून.
 
 
-श्रद्धा
 
(ता. क. : चित्रे वरून साभार.
माहिती स्त्रोत: गुगल, विकिपीडिया व आंतरजालीय लेख).
 
 
Advertisements
This entry was posted in हिंदोळे मनाचे and tagged . Bookmark the permalink.

लिखाण आवडल्यास जरूर कळवा.

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s